Ngày xưa, vào đời Hùng Vương thứ sáu, ở làng Gióng có hai vợ chồng già hiền lành mà mãi chưa có con. Một hôm ra đồng, người vợ thấy một dấu chân rất lớn, bèn đặt chân mình vào ướm thử. Ít lâu sau, bà mang thai rồi sinh được một cậu bé. Nhưng lên ba tuổi, cậu vẫn chưa biết nói, biết cười, cũng chẳng biết đi.
Bấy giờ, giặc Ân kéo sang xâm lược. Nhà vua sai sứ giả đi khắp nơi tìm người tài cứu nước. Nghe tiếng rao, cậu bé bỗng cất lời nhờ mẹ mời sứ giả vào. Cậu xin nhà vua rèn cho một con ngựa sắt, một chiếc roi sắt và một bộ áo giáp sắt để ra trận đánh giặc.
Từ hôm ấy, Gióng lớn nhanh như thổi. Cơm ăn bao nhiêu cũng không đủ, áo vừa mặc đã chật. Bà con trong làng cùng góp gạo nuôi cậu, gửi gắm niềm mong mỏi đánh đuổi quân thù.
Khi giặc đến gần, cũng là lúc ngựa sắt, roi sắt và áo giáp được mang tới. Gióng vươn vai thành một tráng sĩ, khoác giáp, cầm roi, nhảy lên ngựa. Ngựa sắt phun lửa, đưa Gióng xông thẳng vào quân giặc. Roi sắt gãy, chàng nhổ những bụi tre bên đường làm vũ khí, tiếp tục đánh cho giặc tan tác.
Dẹp yên giặc, Gióng cưỡi ngựa lên núi Sóc. Tại đó, chàng cởi áo giáp sắt, rồi cả người lẫn ngựa bay về trời. Nhớ công ơn người anh hùng, nhà vua phong chàng là Phù Đổng Thiên Vương và cho lập đền thờ.
Người đời sau kể rằng những ao hồ liên tiếp là dấu chân ngựa sắt, còn những bụi tre ngả màu vàng là do lửa ngựa phun cháy. Câu chuyện về cậu bé làng Gióng vẫn được truyền lại qua bao thế hệ, như một lời nhắc về sức mạnh của lòng yêu nước và tình làng nghĩa xóm.